Υποδεχόμαστε σε έναν οδηγό που μελετά τον ενεργό κόσμο της επιστήμης και της έρευνας στην Ελλάδα. Στο παρόν δεν θα ανακαλύψετε απλές ειδήσεις, αλλά μια εμπεριστατωμένη αποτύπωση του οικοσυστήματος: από τα καινοτόμα ερευνητικά έργα και τις υποδομές που τα ενισχύουν, μέχρι τους ανθρώπους που κρύβονται πίσω από κάθε ανακάλυψη και τους προσβάσιμους πόρους που είναι σε θέση να εκμεταλλευτούν επαγγελματίες και πολίτες. Στόχος μας είναι να σας παρέχουμε πρακτική γνώση για το πώς κινείται το τοπίο της καινοτομίας.
Ανθρώπινο Δυναμικό και Προσόντα
Πίσω από κάθε δημοσίευση και πατέντα βρίσκονται άνθρωποι με συγκεκριμένες δεξιότητες. Το ελληνικό ερευνητικό δυναμικό χαρακτηρίζεται από υψηλότατο ποσοστό κατόχων διδακτορικού, αλλά η πρόκληση είναι η σύνδεση με την αγορά εργασίας. Διαπιστώνουμε μια αυξημένη ζήτηση για Data Stewards και Research Software Engineers, ρόλους που δεν ήταν διαθέσιμοι πριν από μια δεκαετία. Αυτοί οι επαγγελματίες διασφαλίζουν ότι τα ερευνητικά δεδομένα είναι FAIR (Findable, Accessible, Interoperable, Reusable).
Η κινητικότητα των ερευνητών είναι δομικό στοιχείο του συστήματος. Οι δράσεις Marie Skłodowska-Curie (MSCA) δεν είναι μόνο υποτροφίες, αλλά συνολικά προγράμματα εκπαίδευσης. Ένας μεταδιδακτορικός ερευνητής που συμμετέχει σε ένα Δίκτυο Καινοτόμου Εκπαίδευσης (ITN) κερδίζει εμπειρία σε τρεις διαφορετικούς τομείς: ακαδημία, βιομηχανία και δημόσιο φορέα. Αυτή η τριχοτόμηση παράγει ένα προφίλ ικανό να ηγηθεί διεπιστημονικών ομάδων στο μέλλον.
Για τους νέους επιστήμονες, η ανάπτυξη γενικών δεξιοτήτων είναι εξίσου σημαντική με την εξειδίκευση. Η ικανότητα γραφής προτάσεων (grant writing), η διαχείριση έργων και η επικοινωνία της επιστήμης είναι εργαλεία που διευρύνουν τις επαγγελματικές επιλογές. Προτείνουμε την παρακολούθηση ειδικών σεμιναρίων από τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Διαχείρισης Έρευνας (EARMA) ή τα γραφεία μεταφοράς τεχνολογίας των πανεπιστημίων, που συχνά προσφέρουν δωρεάν εργαστήρια.
Η διαρροή εγκεφάλων (brain drain) αναστρέφεται σταδιακά μέσω στοχευμένων θεσμικών παρεμβάσεων. Προγράμματα επαναπατρισμού, όπως οι έδρες «Σταύρος Νιάρχος» ή οι θέσεις του ΙΤΕ (Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας), προσφέρουν ανταγωνιστικούς μισθούς και αυτονομία. Το σημαντικό για έναν έμπειρο ερευνητή που επιστρέφει δεν είναι μόνο ο μισθός, αλλά η ικανότητα να στήσει τη δική του ανεξάρτητη ερευνητική ομάδα με βεβαιωμένη χρηματοδότηση για τα πρώτα πέντε χρόνια.
Ανοιχτή Επιστήμη και Διαχείριση Πληροφοριών
Η Ανοιχτή Επιστήμη δεν είναι μια προσωρινή κατάσταση, αλλά μια υποχρέωση του θεσμού που μεταβάλλει τον τρόπο που λειτουργούμε. Στο Horizon Europe, η άμεση ανοιχτή πρόσβαση στις δημοσιεύσεις είναι απαραίτητη. Αυτό σημαίνει ότι το ολόκληρο κείμενο του άρθρου σας οφείλει να είναι παρόν σε ένα ανοιχτό αρχείο, όπως το Zenodo ή το HELIX του ΕΚΤ, κατά την μέρα δημοσίευσης, δίχως χρονικό διάστημα εμπάργκο. Το έξοδο των άρθρων (APCs) αποζημιώνεται από το έργο, αλλά οφείλετε να το συμπεριλάβετε στον οικονομικό σχεδιασμό σας.
Το Πρόγραμμα Διαχείρισης Δεδομένων (DMP) είναι ένα ζωντανό αρχείο που εκκινεί στους πρωταρχικούς έξι μήνες του έργου. Δεν είναι τυπική διαδικασία, αλλά οδηγός προστασίας για τα δεδομένα σας. Χρειάζεται να απαντήσει σε τέσσερα ερωτήσεις: Τι δεδομένα θα παραχθούν; Πώς θα ταξινομηθούν και θα καταγραφούν; Πού θα αποθηκευτούν με ασφαλή τρόπο; Πώς θα μοιραστούν και ποια στιγμή; Η εφαρμογή του προτύπου DMPonline από το OpenAIRE είναι μια σωστή τακτική που εξοικονομεί ώρα.
Η αρχή «όσο ανοιχτό είναι εφικτό, όσο κλειστό είναι απαραίτητο» είναι ο χρυσός κανόνας. Παρουσιάζονται νομικοί λόγοι για να αφήσετε δεδομένα περιορισμένα, όπως η ασφάλεια ιδιωτικών δεδομένων υγείας (GDPR) ή η οικονομική χρήση μιας εφεύρεσης. Σε αυτές τις περιπτώσεις, χρειάζεται να το δικαιολογήσετε στο DMP. Αυτό που δεν είναι αποδεκτό είναι το «κλειστά εξ αρχής». Οι ελεγκτές αξιολογούν τώρα την ποιότητα της οργάνωσης δεδομένων με την αντίστοιχη επιμέλεια που αξιολογούν την επιστημονική μέθοδο.
Πρακτικά, η δόμηση των δεδομένων εκκινεί από την ονοματολογία των εγγράφων. Μια συμφωνία όπως «ΕΡΓΟ_ΠΕΙΡΑΜΑ_ΗΜΕΡΟΜΗΝΙΑ_ΕΚΔΟΣΗ» αποτρέπει το ακαταστασία. Η φύλαξη σε τρεις αντιγραμμένα (ένα τοπικό, ένα σε οργανισμικό server, ένα σε cloud) είναι το μικρότερο μέτρο ασφαλείας. Διαθέστε χρόνο στη παραγωγή περιγραφικών δεδομένων: ένα αρχείο χωρίς περιγραφή είναι σαν ένα έντυπο δίχως επικεφαλίδα στη
Υποδομές και Κόμβοι και Σημεία Αριστείας
Η πρωτοποριακή έρευνα απαιτεί υποδομές που συνήθως είναι μη εφικτό να αποκτήσει ένα μεμονωμένο ίδρυμα. Η Ελλάδα συμμετέχει σε πανευρωπαϊκές υποδομές όπως είναι το ELIXIR για βιοπληροφορική και το CESSDA για κοινωνικές επιστήμες. Αυτό σημαίνει πρακτικά ότι ένας ερευνητής σε ένα μικρό περιφερειακό πανεπιστήμιο μπορεί να αποκτήσει πρόσβαση σε υπερυπολογιστικές πλατφόρμες ή βάσεις γονιδιωματικών δεδομένων που στεγάζονται στο εξωτερικό, υποβάλλοντας απλώς ένα αίτημα χρήσης.
Σε φυσικό επίπεδο, εγκαταστάσεις όπως το Κέντρο Πυρηνικών Ερευνών «Δημόκριτος» και το Αστεροσκοπείο Αθηνών λειτουργούν ως κόμβοι ανοιχτής πρόσβασης. Αυτό που οφείλετε να γνωρίζετε είναι η διαδικασία: καταθέτετε μια πρόταση πειράματος, η οποία αξιολογείται από επιτροπή με κριτήριο την επιστημονική αριστεία. Εάν εγκριθεί, η πρόσβαση είναι δωρεάν και τα έξοδα διαμονής πολλές φορές καλύπτονται. Αυτό εκδημοκρατίζει την υψηλή τεχνολογία, καταργώντας τα οικονομικά εμπόδια.
Τα Τεχνολογικά Πάρκα, όπως αυτό του ΕΚΕΦΕ «Δημόκριτος» (Λεύκιππος) και το Επιστημονικό Πάρκο Πατρών, δεν είναι μόνο κτιριακά συγκροτήματα. Είναι οικοσυστήματα που φιλοξενούν τεχνοβλαστούς και τμήματα R&D μεγάλων εταιρειών. Το πλεονέκτημα της συστέγασης είναι η άτυπη ανταλλαγή γνώσης και η πρόσβαση σε κοινό εξοπλισμό. Μια startup που ενοικιάζει χώρο σε ένα πάρκο δύναται να χρησιμοποιήσει ένα ηλεκτρονικό μικροσκόπιο τελευταίας γενιάς με ωριαία χρέωση, αποφεύγοντας μια επένδυση εκατομμυρίων.
Οι ψηφιακές υποδομές αλλάζουν το παιχνίδι. Η υπηρεσία GRNET παρέχει δικτυακή συνδεσιμότητα και υπερυπολογιστική ισχύ (ARIS). Για ένα ερευνητικό έργο που τρέχει προσομοιώσεις κλιματικής αλλαγής ή μοριακής δυναμικής, η πρόσβαση στον ARIS μειώνει τον χρόνο επεξεργασίας από εβδομάδες σε ώρες. Η διαδικασία αίτησης είναι απλή και η τεχνική υποστήριξη συνδράμει στη βελτιστοποίηση του κώδικα για παράλληλη επεξεργασία, μεγιστοποιώντας την απόδοση των πόρων σας.
Οικονομικά Εργαλεία και Πόροι
Το χρηματοδοτικό περιβάλλον είναι πολυεπίπεδο και ενίοτε δυσνόητο, γι’ αυτό αξίζει να το αναλύσουμε πρακτικά. Στην κορυφή τοποθετείται το Horizon Europe, το πρόγραμμα-πλαίσιο της ΕΕ με προϋπολογισμό άνω των 95 δις ευρώ. Για την Ελλάδα, το ενδιαφέρον εστιάζεται στον Πυλώνα 2 (Παγκόσμιες Προκλήσεις) και στις δράσεις Marie Skłodowska-Curie. Η συμμετοχή προϋποθέτει εγγραφή στο Funding & Tenders Portal και απόκτηση ενός μοναδικού κωδικού PIC (Participant Identification Code).
Σε εθνικό επίπεδο, το ΕΣΠΑ 2021-2027 μέσω της ΓΓΕΚ (Γενική Γραμματεία Έρευνας και Καινοτομίας) επιχορηγεί στοχευμένες δράσεις. Η δράση «Ερευνώ – Καινοτομώ» είναι η σημαία για τις επιχειρήσεις, καλύπτοντας από βασική έρευνα έως βιομηχανική επίδειξη. Αυτό που συχνά παραβλέπεται είναι οι εθνικές υποδομές, όπως ο ΕΛΚΕ (Ειδικός Λογαριασμός Κονδυλίων Έρευνας) των πανεπιστημίων, που προσφέρει διοικητική υποστήριξη και διαχειρίζεται τα κονδύλια με διαφάνεια.
Πέραν των επιχορηγήσεων, υπάρχουν εναλλακτικοί πόροι που αξίζουν την προσοχή σας. Οι πόροι του Ταμείου Ανάκαμψης διοχετεύονται σε μεγάλα εμβληματικά έργα, ενώ το Ελληνικό Ίδρυμα Έρευνας και Καινοτομίας (ΕΛΙΔΕΚ) προσφέρει ευέλικτες χρηματοδοτήσεις για μεταδιδακτορικούς ερευνητές και μικρές ομάδες. Το κλειδί εδώ είναι η συμπληρωματικότητα: μπορείτε να συνδυάσετε ένα εθνικό πρόγραμμα για εξοπλισμό με μια ευρωπαϊκή δράση για ανταλλαγές προσωπικού, δημιουργώντας ένα υβριδικό χρηματοδοτικό πακέτο.
Η πρόσβαση σε επιχειρηματικά κεφάλαια (VC) για τεχνοβλαστούς (spin-offs) έχει ωριμάσει σημαντικά. Ταμεία όπως το Metavallon και το Uni.Fund στοχεύουν σε εταιρείες έντασης γνώσης. Ωστόσο, η γέφυρα μεταξύ επιχορήγησης και επένδυσης είναι το λεγόμενο «κοιλάδι του θανάτου». Για να το γεφυρώσετε, αναζητήστε προγράμματα απόδειξης της ιδέας (Proof of Concept) που καλύπτουν τα πρώτα εμπορικά βήματα πριν το προϊόν είναι έτοιμο για επενδυτές.
Διακρατική Δικτύωση και Επιχειρησιακές Συνεργασίες
Η επιστήμη είναι εγγενώς διεθνής και η ένταξη σε ευρωπαϊκά δίκτυα πολλαπλασιάζει τον αντίκτυπο της προσπάθειάς σας. Οι Δράσεις COST (European Cooperation in Science and Technology) είναι ο πιο προσιτός τρόπος για να κάνετε την αρχή. Δεν επιδοτούν την ίδια την έρευνα, αλλά αποζημιώνουν έξοδα δικτύωσης, ταξιδιών και συναντήσεων. Η ένταξη σε μια Δράση COST σας δίνει πρόσβαση σε μια κοινότητα εκατοντάδων ερευνητών και συχνά οδηγεί σε μελλοντικές προτάσεις Horizon Europe.
Οι διμερείς συμφωνίες της ΓΓΕΚ με χώρες όπως η Γαλλία, η Γερμανία και το Ισραήλ παρέχουν στοχευμένες προκηρύξεις pplg2018.gr. Αυτές οι δράσεις είναι λιγότερο ανταγωνιστικές από τις πανευρωπαϊκές και καθιστούν δυνατή βαθύτερη συνεργασία. Για παράδειγμα, ένα ελληνογαλλικό έργο μπορεί να χρηματοδοτηθεί από κοινού, με κάθε πλευρά να αναλαμβάνει τα δικά της έξοδα από τον εθνικό της φορέα. Το πλεονέκτημα είναι η απλοποιημένη γραφειοκρατία και η δυνατότητα ανταλλαγής διδακτορικών φοιτητών με πλήρη υποτροφία.
Η συμμετοχή σας σε μεγάλα συνέδρια απαιτεί στρατηγική, όχι απλή παρουσία. Προτιμήστε συνέδρια που διοργανώνουν «matchmaking sessions» ή «poster pitches». Ετοιμάστε μια παρουσίαση διάρκειας τριών λεπτών που να περιγράφει το πρόβλημα, τη λύση και το τι ζητάτε (συνεργάτη, δεδομένα, χρηματοδότηση). Μην παραβλέπετε τα ψηφιακά εργαλεία: διατηρήστε ένα ενημερωμένο προφίλ στο ResearchGate ή στο LinkedIn, όπου θα δημοσιεύετε τακτικά τις επιστημονικές σας δημοσιεύσεις και τις επιτυχίες των έργων σας.
Ο ρόλος του Εθνικού Σημείου Επαφής (NCP) είναι πολύτιμος και υποαξιοποιείται. Κάθε θεματική περιοχή του Horizon Europe έχει έναν αντίστοιχο NCP στην Ελλάδα, συνήθως επανδρωμένο από έμπειρους επιστήμονες. Μπορείτε να κλείσετε δωρεάν ραντεβού για να ελέγξουν την ιδέα της πρότασής σας πριν την υποβολή. Θα σας ενημερώσουν με ειλικρίνεια αν η ιδέα ταιριάζει στην προκήρυξη, ποια είναι τα αδύναμα σημεία και πώς να παρακάμψετε τυπικά λάθη που οδηγούν σε απόρριψη.
Από το Εργαστήριο στην Αγορά
Η μεταφορά τεχνολογίας είναι η τέχνη της μετατροπής της γνώσης σε αξία, και στην Ελλάδα έχει αποκτήσει δομή. Τα Γραφεία Μεταφοράς Τεχνολογίας (TTOs) των πανεπιστημίων είναι το πρώτο σημείο επαφής. Ο ρόλος τους δεν είναι γραφειοκρατικός αλλά στρατηγικός: αξιολογούν την εμπορική ελκυστικότητα μιας ανακάλυψης, διενεργούν αναζήτηση προηγούμενης τέχνης (prior art) και διαπραγματεύονται συμφωνίες αδειοδότησης. Εάν είστε ερευνητής, επισκεφθείτε το TTO σας πριν δημοσιεύσετε οτιδήποτε, για να μην καταστρέψετε άθελά σας την προοπτική κατοχύρωσης κατοχύρωσης ευρεσιτεχνίας.
Η δημιουργία τεχνοβλαστού (spin-off) είναι μια συναρπαστική αλλά απαιτητική διαδρομή. Το νομικό πλαίσιο επιτρέπει στους ερευνητές να κατέχουν μετοχές και να συμμετέχουν στη διοίκηση, διατηρώντας παράλληλα την ακαδημαϊκή τους θέση. Ωστόσο, η σύγκρουση συμφερόντων πρέπει να διαχειρίζεται με διαφάνεια. Συνιστούμε τη σύσταση μιας Ιδιωτικής Κεφαλαιουχικής Εταιρείας (ΙΚΕ) λόγω της ευελιξίας της και του χαμηλού αρχικού κεφαλαίου, αφού πρώτα λάβετε την έγκριση της Επιτροπής Δεοντολογίας του ιδρύματός σας.
Οι δράσεις ωρίμανσης, όπως τα προγράμματα Proof of Concept (PoC), είναι ο συνδετικός κρίκος που συχνά λείπει. Μια τυπική επιχορήγηση PoC καλύπτει δαπάνες όπως η ανάπτυξη πρωτοτύπου, η ανάλυση αγοράς και νομικές συμβουλές για την κατοχύρωση IP. Το ποσό κυμαίνεται συνήθως μεταξύ 30.000 και 150.000 ευρώ. Το κρίσιμο ερώτημα που πρέπει να απαντήσετε στην αίτησή σας είναι: «Αποδείξαμε ότι η ιδέα λειτουργεί τεχνικά· τώρα θέλουμε να μάθουμε αν λειτουργεί εμπορικά».
Η δικτύωση με τη βιομηχανία δεν είναι μονόδρομος. Οι μεγάλες φαρμακευτικές ή εταιρείες πληροφορικής αναζητούν ενεργά συνεργασίες ανοιχτής καινοτομίας με ελληνικά εργαστήρια. Αυτό που προσφέρουν είναι πρόσβαση σε δεδομένα πραγματικού κόσμου και κλινικές δοκιμές. Αυτό που ζητούν είναι ευελιξία και ταχύτητα. Η συμβουλή μας είναι να έχετε έτοιμο ένα non-confidential pitch deck που να εξηγεί σε απλή γλώσσα το πρόβλημα που λύνετε και την επιστημονική σας υπεροχή, χωρίς να αποκαλύπτει εμπορικά μυστικά.
Το Σχήμα των Ερευνητικών Έργων
Ένα σύγχρονο ερευνητικό έργο δεν είναι απλώς μια ιδέα, αλλά μια πολύπλοκη δομή με καθορισμένα στάδια ωρίμανσης. Ξεκινά από το Επίπεδο Τεχνολογικής Ετοιμότητας (TRL) 1, όπου εντοπίζουμε τις βασικές αρχές, και φτάνει έως το TRL 9, όπου ένα σύστημα δοκιμάζεται σε επιχειρησιακό περιβάλλον. Η εμβάθυνση αυτής της κλίμακας είναι κρίσιμη γιατί προσδιορίζει το είδος της χρηματοδότησης που μπορείτε να αιτηθείτε και τους συνεργάτες που χρειάζεστε σε κάθε φάση.
Στην Ελλάδα, τα περισσότερα συνεργατικά έργα τοποθετούνται μεταξύ TRL 3 και TRL 7, συνδέοντας την ακαδημαϊκή γνώση με τη βιομηχανική εφαρμογή. Η αποτελεσματικότητα ενός έργου στηρίζεται από τον σαφή διαχωρισμό των πακέτων εργασίας (Work Packages). Κάθε πακέτο έχει δικό του προϋπολογισμό, παραδοτέα και χρονοδιάγραμμα. Αυτή η αρθρωτή λογική επιτρέπει σε διεπιστημονικές ομάδες να εργάζονται παράλληλα χωρίς να χάνουν τη συνολική εικόνα του στόχου.
Η παρουσίαση μιας πρότασης απαιτεί στρατηγική σκέψη πέρα από την επιστημονική αριστεία. Πρέπει να συνεκτιμήσετε τον αντίκτυπο (impact) και την υλοποίηση (implementation). Οι αξιολογητές ψάχνουν σαφείς οδούς προς την αγορά ή την κοινωνική αφομοίωση. Αυτό υποδηλώνει πως ένα έργο βιοτεχνολογίας δεν αρκεί να παρουσιάσει ένα νέο μόριο, αλλά πρέπει να προτείνει ένα επιχειρηματικό σχέδιο για την κλινική του αξιοποίηση και την κάλυψη ρυθμιστικών κενών.
Η κοινοπραξία είναι ο ακρογωνιαίος λίθος. Μια τυπική σύμπραξη αποτελείται από έναν ακαδημαϊκό συντονιστή, δύο ερευνητικά κέντρα, μια μεγάλη επιχείρηση και δύο μικρομεσαίες καινοτόμες εταιρείες. Αυτή η ισορροπία εγγυάται ότι η γνώση κυλά από το εργαστήριο στην παραγωγή. Η διαχείριση της διανοητικής ιδιοκτησίας (IP) πρέπει να οριστεί εξαρχής μέσω μιας Συμφωνίας Κοινοπραξίας (Consortium Agreement), αποφεύγοντας μελλοντικές διαμάχες για τις πατέντες.
Εκτίμηση και Ποσοτικοποίηση Αποτελέσματος
Η απόδοση στην έρευνα δεν αξιολογείται μόνο με τον αριθμό των δημοσιεύσεων. Το σύστημα αξιολόγησης στρέφεται προς την ποιοτική εκτίμηση του αντικτύπου. Η Διακήρυξη DORA (San Francisco Declaration on Research Assessment) ενθαρρύνει την αξιολόγηση του περιεχομένου ενός άρθρου και όχι του δείκτη απήχησης (Impact Factor) του περιοδικού. Ως ερευνητική μονάδα, πρέπει να εφαρμόζουμε αφηγηματικά βιογραφικά (narrative CVs) που παρουσιάζουν τη συνεισφορά μας στην επιστήμη και την κοινωνία με συγκεκριμένα παραδείγματα.
Ο αντίκτυπος έχει πολλές διαστάσεις: επιστημονική, οικονομική, κοινωνική και πολιτική. Ένα έργο για την ποιότητα του αέρα στην Αθήνα έχει επιστημονικό αντίκτυπο αν εκδώσει νέα μοντέλα, αλλά κοινωνικό αντίκτυπο αν τα δεδομένα του εκμεταλλευτούν από τον δήμο για να απαγορεύσει την κυκλοφορία σε μια περιοχή. Κατά τον σχεδιασμό ενός έργου, ορίστε συγκεκριμένους δείκτες απόδοσης (KPIs) για κάθε διάσταση. Μην περιοριστείτε σε αόριστες υποσχέσεις για «βελτίωση της ποιότητας ζωής».
Η επικοινωνία των αποτελεσμάτων στο ευρύ κοινό είναι καθήκον, όχι περιττό. Οι δράσεις «Επιστήμη για την Κοινωνία» ζητούν πλέον ένα ολοκληρωμένο πλάνο διάχυσης. Αυτό εμπεριέχει δραστηριότητες όπως:
- Διοργάνωση ανοιχτών ημερών στο εργαστήριο για σχολεία.
- Δημιουργία σύντομων βίντεο κινουμένων σχεδίων που εξηγούν τα αποτελέσματα.
- Συμμετοχή σε νυχτερινές εκδηλώσεις όπως η «Βραδιά του Ερευνητή».
- Συγγραφή άρθρων πολιτικής (policy briefs) για υπεύθυνους χάραξης πολιτικής.
Η εσωτερική παρακολούθηση ενός έργου γίνεται μέσω δεικτών απόδοσης (KPIs) που καθορίζονται στη συμφωνία επιχορήγησης. Αυτοί μπορεί να είναι ποσοτικοί (π.χ., 5 δημοσιεύσεις, 2 συνέδρια) ή ποιοτικοί (π.χ., υιοθέτηση μιας μεθοδολογίας από δημόσιο φορέα). Η συμβουλή μας είναι να ορίσετε ρεαλιστικούς στόχους. Είναι προτιμότερο να υποσχεθείτε 3 δημοσιεύσεις και να παραδώσετε 4, παρά να στοχεύσετε για 10 και να απογοητεύσετε, αφήνοντας αρνητική εικόνα για μελλοντικές αξιολογήσεις.
Leave a Reply